دین ومعاد

                                                               باسمه تعالي

                                                          دین ومعاد در ادیان(قران وعهدین)

تعریف دین Religion

دین کلمه عربی است که در زبان های سامی و عبری و آرامی به معنای قضاوت و جزا آمده است – ولی در عربی به معنای اطاعت و انقیاد آمده است . در زبان اوستایی بصورت دئنا (Daena ) به معنای وجدان پاک آمده است .در زبان لاتین و مشتقات لاتینی بصورت رولی ژیون(Religion ) مشتق از مصدر لاتینی رولی گاره( Roligare ) به معنای پیوند و ربط بین اقدام است که معتقد به عقیده ای خاص روحانی هستند .[1] در اصطلاح از دین تعاریف مختلفی صورت گرفت که فقط به مهمترین آنان که در حقیقت نقطه مشترک همه دانشمندان است اشاره می کنیم .

دین : عقاید و دستورهای علمی و اخلاقی است که پیغمبران از طرف خدا برای راهنمائی و هدایت بشر آورده اند. [2]یا گفته اند به معنی عام تغییری است از آفرینش جهان به منظور گرایش و کرنش در برابر مبدأ و کار پرداز دنیا و راهی برای بهتر زیستن که از نظر فردی با حصول شرایط او را با خدای یگانه می رساند از نظر اجتماعی نظم عادلانه و روابط نیکو – همه جانبه در راه خیر و سعادت جامعه بوجود می آورد .

دین پدیده عالم گیر برای همه بشر:ریشه گرایش آدمی در سرشت آدمی نهفته است چون : الف ) بیش از هر چیز ، کشش درونی آدمیان آنان را وا می دارد تا در باره مبدأ پیدایش جهان و نیروی نگاهدارنده و مدّبر و تکیه گاه و هدف نهایی عالم تحقیق کنند .

ب)نهاد بلند پرواز آدمی به او امکان می دهد تا صرف نظر از تلاشی که در راه خواسته های مادی می کند، به ارزش های اصیل انسانی هم  بیاندیشد . بطوریکه می توان گفت این تلاش با تاریخ بشر همراه بوده است.

آدمی به حکم طبیعت و سرشت خدادادی خود دین می خواهد یا بعبارت دیگر کسی میخواهد که هرگز مغلوب نشده تا خود را به وی ارتباط دهد تا یک آرامش درونی واقعی پیدا نماید. لذا می توان گفت- غریزه و فطرت انسان یکی از بهترین دلائلی است که نیاز به دین را ثابت می کنند زیرا درک فطری بشر که لازمه ساختمان اوست هرگز خطا نمی کند .[3]پس می توان به این نتیجه رسید که در تاریخ بشر هرگز حتی قبیله ای وجود نداشت که به نوعی دین نداشته. [4]با نظر به این سخنان به این نتیجه می رسیم فکر دینی نخستین پدیده فلسفی است که در ذهن بشر پیدا شده است . [5]

موضوع مشترک ادیان :

در مورد هر یک از ادیان رایج ،شکی نیست که این اصول اولیه در طول تاریخ دستخوش توضیح و تفسیر قرار گرفته و بخدمت گرفته شده اند . کتب مقدس تنها مبانی ثابت برای ارائه گذارش در مورد هر یک از ادیان و یا دست کم کتابی مرتبط با آن است و این کتاب معمولاً حاوی تعلیماتی و اصول و آداب مشترکی هستند و این اشتراک به لحاظ آنست که:

1 – منشأ پیدایش آن ها یکی بوده است :

الف – وحی الهی – چنانچه در ادیان آسمانی ( مانند اسلام – مسیحیّت – یهود ) مشاهده می شود

ب – ژرف بینی بشری و روح اصلاح طلبی همره با خصال خاص منطقه ای تا چنانچه در ادیان شرق آسیا ( بودا – چینی – لائوسه ) وجود دارد .

2 – یا در اثر آمیزش و اقتباس چنین شده اند (مثل مسیحیّت  از برخورد با فلسفه ومذهب یونان و روم)

در هر حال این همبستگی در بسیاری مذاهب حتی نسبت به مذاهب قبایل وحشی با برخی مذاهب بزرگ مشاهده میشود اینجانب با آزاداندیشی فقط در پی آنم که وجه مشتراک(اسلام- یهود- مسیحیّت) را در مسأله معاد باز گویم .بدون داوری در مورد تمایز هر کدام فقط به شرح آن بپردازم .

معاد در لغت:معاد از نظر لغوی به معنای باز گشتن است و در اصطلاح به معنای دوباره زنده شدن آدمی پس از مرگ است مرحوم دکتر جواد مشکور می نویسد : معاد مأخوذ از زبان عربی از ریشه«عود»به معنای بازگشت و جای بازگشت و آخرت و آن جهان است .[6]

دین مسیح^:کلمه مسیح ( Messiah ) که به معنای تدهین شده و نجات دهنده است به زبان یونانی به کرسیوس chrisios ترجمه گردیده است و پیروان مسیح را مسیحی و به زبان اروپایی کریستیان (Christion ) گویند.مرحوم دکتر جواد مشکور در خلاصه ادیان می نویسد: «یشوع(yeshua ) یا مهیوشوع (Moshua ) که به زبان عربی اوراعیسی گویند در اصل عبری بع معنای نجات و رستگاری است .» وی معتقد است که نام عیسی از طریق یهودیان وارد اسلام شد زیرا یهودیان به جهت کینه ای که به وی داشتند برای حقیر شمردنش او را «عسیو» یعنی پشمالو که نام برادر معاند یعقوب ابن اسحاق بود می خواندند[7] خاندان او مردم متوسط ولی بسار مومن و دیندار بوده اند چنانچه که در انجیل لوقا آمده او در دوران عبادت چنان روح او در ایمان الاهی مستهلک بود که ابداً از غیبت خود و درجه تشویق کسان و دوستان درباره خود نمی اندیشیده است .[8] البته همانطوریکه در تولد او بین دنیای مسیحیت اتفاق نظر وجود ندارد و بر سر این نکته هم که چیزی دقیقاً کتاب مقدس مسیحیان را تشکیل می دهد توافق ندارند اما با این وجود مسیحیان اعتقاد کامل دارند که اعتبار و اصالت کتاب مقدس آنان بیش از هر متن مقدس دیگری است . با این مقدمه مجمل به اصل موضوع یعنی معاد در دین مسیحیت می پردازم.

معاد در مسیحیت

مسیحیت حاوی مطالب گوناگونی در زمینه مباحث و اعتقادات اُخروی هم در کتاب مقدس و هم در کتب تاریخی بعدی است . به هر حال مسیحیت بطور یکنواخت تعلیم داده که در مورد همه افراد مطمئناً روز قضا و جزایی وجود خواهد داشت و در آن روز افراد صالح به مقام و لذت مصاحبت نزدیکتر با خداوند نائل شده و افراد شرور نیز با تبعات وحشتناک منبعث از دوری از خداوند مواجه خواهند شد «خود را فریب ندهید ، خدا را استهزاء نمی توان کرد زیرا آنچه آدمی می کارد همان را درو خواهد کرد .(رساله پولس رسول به غلاطیان . باب ششم . آیه 7 )حضرت عیسی(ع)  به روشنی پیروان و طرفداران خود را به یک زندگانی روحانی مترقی و پرشکوه نوید می داد اما تنها به این شرط که آنها در زندگی خود در این نشه نسبت به دیگران عشق و محبت داشته باشند عبارتی که از قول پولس مقدس نقل شد است «زیرا که فرد گناه موت است ، اما نهمت خدا حیات جاودانی (رساله پولس رسول به رومیان . باب ششم . آیه 23)

عقیده به روز بازپسین در مسیحیت وجود دارد و در تمام دوران تاریخ مسیحیت این عقیده تکرار شده است . مسیر و گردش در محتویات انجیل چهاگانه(متی- لوقا- یوضا- مرقس) ما را به یک اصل رهبری می کند و آن اینکه نه تنها حضرت مسیح . وجود رستاخیز را بطور زبانی تبلیغ کرده است بلکه عملاً بوسیله احیای مردگان ، نمونه ای از رستاخیز انسان را بر امت خود نشان داده است .

و در کتاب های دینی مسیحیان مکرر از بهشت و دوزخ و برزخ و وارد شدن در ملکوت خدا ، حکم به عدالت بین مردگان بوسیله خدا و پدر و پسر(عیسی) امثال آن سخن به میان آمده است.به نظر مسیحیان پایان نهایی جهان با ظهور دوباره عیسی به عنوان داور اعمال همه انسان ها و تعلیم جهانی انجیل به وسیله او بعد از گرویدن کامل یهودیان به آیین مسیحیت وقوع رویدادهای خارق العاده و غیر عادی در طبیعت روی می دهد . بنظرشان آخر دنیا نشان دهنده فرا رسیدن روز نهایی داوری خواهد بود ، همه با اجساد خود متحد می شوند و در برابر خدا برای ارزیابی اعمالی که در طول زندگی زمینی شان انجام داده اند حاضر میشوند آنان که بر تعالیم عیسی بوده به بهشت و کسانی که بی تقوا و گناهکار بوده اند به دوزخ فرستاده می شوند با این تفاوت که دوزخ مکان کیفر ابدی و جایگاه جدایی دائمی از خداست ولی بهشت حالت سعادت آمیز از طریق قرب و نزدیکی خداست . البته در اناجیل از دوزخ به طور مکرر نام برده شده است ولی از بهشت و نعمتهای آن کمتر سخن به میان آمده است و آن هم به تعبیرهای حیات جاودان و ملکون آسمان....( -لویز،دین شناسی تطبیقی ص164)

  در انجیل مرقس آمده است : تمام گناهان بنی آدم ، آمرزیده خواهد شد مگر آن که به           روح القدس کفر گویند که هرگز آمرزیده نخواهند شد بلکه مستوجب عذاب ابدی است –(انجیل مرقس باب3 جمله 28  یا میفرماید « خواهش پدر که مرا فرستاد ، این است که هر چه به من بخشیده ، من هیچ چیز آن را ضایع نکنم ،بلکه در روز بازپسین آن را برخیزانم و خواهش آن کسی که مرا فرستاده این است که هر کس که پسر را ببیند و به ایمان بیاورد ، مالک زندگانی جاودانی بشود و من او را در روز بازپسین خواهم برخیزانم.                        .                                                          (-انجیل مرقس،جمله 120ص135. )

البته ناگفته پیداست که مسیح هم همانند یهود بیشتر ناظر بر معاد جسمانی است میگوید : وقتی انسان از عالم مردگان قام می کند دیگر نه زن می گیرد و نه شوهر می کند بلکه همانند فرشتگان است همانجمله-خدا- خدای مردگان نیست بلکه خدای زندگان است که تکرار شده است در اینجا دو مورد از انجیل که رستاخیز به صورت یک امر مسلم و به طور روشن القاء شده است اشاره  می کنم.آیا مطالعه نموده اید آنچه از خدای درباره برخاستن مردگان به شما گفته شده است که خدای ابراهیم و خدای اسحاق و خدای یعقوب منم و خدا ، خدای مردگان نیست بلکه خدای زندگان است( ^{انجیل متی،باب22 جمله های 31و32}  .در قسمت دیگر انجیل یوحنا میخوانیم زنی به نام مرسا که برادر او مرده بود گفت : ای آقا اگر تو در اینجا می بودی ،برادر من نمی مرد ، لیکن الان می دانم که هر چه تو از خدا بخواهی ، خدا به تو خواهد داد .عیسی به گفت : که برادر تو خواهد برخاست مرثا به او گفت : می دانم که در روز قیامت در روز بازپسین خواهد برخاست. عیسی(ع)به او فرمود : آن کس که بر من ایمان آورد با وجود اینکه بمیرد زنده خواهد بود و هر آنکس که زنده است و بر من ایمان آورد تا ابد نخواهد مرد^{(-یوحنا،فصل 11،جمله های 21و26}.^{2 )}و در قسمت دیگر از انجیل آمده است حکم می کند تا بر شما حکم نکند ، زیرا که به آن طریق که می کنید ، حکم بر شما خواهد شد و به همان پیمانه که می پیمایید از برای شما پیمون خواهد شد زیرا آن روز که فرزند انسان در جدال پدر خود با ملائکه خویش خواهد آمد ، آنگاه هر کس را برونق او جزا خواهد داد. ^{(- انجیل متی،باب16،جمله 27 )}  انجیل در مورد طی دوره میانه روح پس از مفارقت از بدن تا روز داوری کجایند به دو نوع داوری معتقد است :

1- داوری عام که در پایان جهان – برای همه انسان ها صورت می گیرد .

2 – داوری نهایی که بلافاصله بعد از مرگ جسمانی او انجام می گیرد هر کس در راه عشق به خدا یا هم نوعان بمیرد پس از مرگ بلافاصله به بهشت می رود و اگر از خدا سرپیچی کند بلافاصله به دوزخ می رود.

برزخ درنگاه مسیحیت:منزلگاه و زیستگاه ارواح کسانی است که به گناه آلوده بوده اند اما به توبه مرده اند برای تطهیر در آنجا نگاه داشته می شوند تا شایستگی قرب به خدا را بیابند «درحقیقت زندگی ابدی در مسیحیت به معنای همنشینی ابدی با خداوند یا پیوستن با اوست معنا دیگر آن متضمن عفویت در ملکوت خداست . ^{(تاریخ جامع ادیان،جان.ناس،ص6434})

دین یهود :گفتیم که بهترین سند برای مطالعه هر دین کتاب مقدس آن است یهودیان کتاب مقدس خود را «تنخ»می نامند این واژه از سه حرف«ت»= تورات «ن» بنوئیم:انبیاء «خ» کتوبیم (طبق قاعده عبری ک به خ تبدیل شده) مکتوبات ساخته اند .1 – تورات مشتمل بر پنج سفر پیدایش، خروج، لاویان، اعداد و تشبیه می باشد .2 – کتب انبیاء به دو بخش انبیای متقدم و انبیای متأخر تقسیم می شود .

بخش اول ( انبیای متقدم ): کتاب های یوشع، داوران، سموئیل اول و دوم – پادشاهان اول و دوم .بخش دوم ( انبیای متأخر ) كکتاب های اشعیاءارمیا ، حزقیال ، هوشح ، یوئیل ، عاموس-عوبدیا ، یونس ، میکاه ناحوم- حَبُوق- ضَینا- حَجّی ذکرا و ملّاکی .

3 – مکتوبات عبارتند : مزاید داود- امثال سلیمان، ایوب، غزل غزل های سلیمان ، روت- مراثی ارمیا، استر-جامعه سلیمان، دانیال، عَزراء- نحیا و دو کتاب تاریخ . -(مشکور محمد جواد)،                                     

دیدگاه یهود درباره معاد

با این معرفی مجمل به نظر نمی رسد که اندیشه یهود درباره زندگی پس از مرگ چندان روشن باشد و یهودیان در تا پیش از نجات بابل اعتقاد به روز رستاخیز نداشتند واز آن جهان تصور مبهمی در خاطر می پروراند .( باهنر محمد جواد،ادیان تطبیقی،ص 52) با این وجود دین یهودیت آخرت شناسی خاص خود را دارد براساس آن زندگی پس از مرگ جسمانی به پایان می رسد به این ترتیب معتقد به رستاخیز مردگان و جهان آخرت به دنیای که ارواح برخاسته از گور در آن سهیم خواهند بود اما با وجود این عقیده هر یهودی معتقد است که امتیاز برخاستن از گور و زندگی پس از مرگ از آن درستگاران است و نتیجه پیروی از احکام خدا و رسیدن به ارض موعود این دنیا و تمتع از لذت و نیل به حکومت می داند و نتیجه نافرمانی و گناه را ، قحطی و اسارت و هلاکت معرفی می کند که بدان و شریر برای همیشه با مرگ جسمانی خود نابود شده کاملاً از بین می رود.به نظر نمی رسد که هیچ گونه تصوری از جهنم در این دیدگاه وجود داشته باشد بدکاران برای همیشه نابود خواهند شد در واقع در خود کتاب مقدس هیچ گونه تصوری از جهنم و بهشت وجود ندارد – در همین راستا- دکتر مشکور می نویسد «یهودیان تا پیش از نجات بابل اعتقاد به روز رستاخیز نداشتند و در آن جهان تصور مبهمی در خاطر می پروراندندولی دراثرتماس باایرانیان معتقد به رو رستاخیز و بعثت بعد از موت شدند. »                         (باهنر محمد جواد،ادیان تطبیقی،ص5)

اما از آنجا که از آثار یهودیان بر می آید به نظر می رسد که « ادوار باستانی عقیده ساده ای درباره قامت داشته اند به این صورت که مردگان پس از این زندگی در حفره ای فرو می افتند و در آنجا وجود مبهم و پرنگ دارند و به آن حفره ( شو^ءل) می گویند(باهنر،محمد جواد،دین شناسی تطبیقی،ص)    

   درآن سرزمین احیاناً شکل اولیه خود را خواهند داشت و تحت تشکیلات خانواده در می آیند و به همان صورت با قی می مانند چون فبلاً اشخاص خوب و بد پاداش و مجازات خود را دیده اند .شاید به این اعتقاد که هر یهودی باید در دعای صبحگاهی خواهد بگوید : « جاودانه خدای من روحی که تو در من نهادی پاک است تو آن را پدید آوردی و آن را صورتگری کردی وآن را در من دمیدی – تو آن را در من حفظ می کنی و تو آنرا به هنگام مرگ از من بر می گیری و در روز رستاخیز به من باز می گردانی . و جان.بی. ناس می نویسد :بر خلاف مسلمین و نصاری- یهودیان اعتقاد روشنی به آخرت و روز جزا ندارند و سزا و جزای اعمال انسان را بیشتر در این جهان می دانند ، اعتقاد به روز رستاخیز که در دین یهود ذکر گردیده اعتقاد قدیم نسبت عقیده را پس از آزادی ایشان از اسارت بابل بدست کوروش از نشست و برخاست با ایرانیان زردتشتی فرا گرفته. [9]همچنین همانطور که هرتز برگ در کتاب یهودیت می گوید « در کتاب مقدس زندگی انسان در همین دنیاست و هیچ گونه نظریه درباره بهشت و جهنم وجود ندارد و نظریه رستاخیز بعدها در کتاب مقدس مطرح شد. »در این باب در کتاب مقدس نیمران « و کسانی که ایشان را بعض می نمایند ایشان را آشکارا سزا می دهد تا ایشان را هلاک سازد (تورات، سفرمثنی،باب هشتم،جمله های 1،6،7،8،9)

و پس به این ترتیب مشخص شد که نظریه رستاخیز و قیامت بعدها در اصل کتاب مقدس وارد شد ولی هر چند در تورات جمله های صریحی در باره قیامت وارد نشده اما در عهد عتیق جمله های صریحی درباره زندگی پس از مرگ وجود دارد . که از جمله صریح ترین آن « سراننده و زنده کننده و به زیرآورنده به قبر وبیرون آورنده ، خداوند است .» (کتاب اوّل سموئیل،فصل دوم، ص 8)

جمله هائی پیدا می شود که به گونه ای قابل تطبیق بر معاد باشد مانند این فراز : دانشمندان مثل نور سپهر و کسانی که بسیاری را به راه صداقت رهبری نمایند مانند ستارگان تا ابد درخشان خواهند بود .( کتاب دانیال،فصل 2،جمله1    )

خلاصه در هر حال مسئله معاد در بین یهودیان عقیده راسخ و مهمی نمی باشد و شاید همان گرایش به این جهان و علاقه به پول و مظاهر مادی آنان باعث بوده است که حساب اعمال و مجازات قیامت را ناچیز انگارند به تصور خود بتوانند با حیله و تجاوز و زراندوزی پیش تازند.و در پی این نوشته به قول کدرنات به این نتیجه مهم می رسیم به نظر آنان در قیامت نه جسم انسانی وجود دارد و نه هیچ کارکرد جسمانی انسان فقط به صورت روحانی محض خود در صلح و آرامش زندگی می کند و خداوند هم وجود روحانی محض است . (کدرنات ا.لوئیز،درون مایه مشترک ص139،140  )

دین اسلام : اسلام در لغت به چند معنی آمده است:

اول : به معنای انقیاد و پیروی ( submission)

دوم : به معنای داخل شدن در دین    

 سوم: به معنای پرستش خداوند و اخلاص به وی است

چهارم: نام اسلام را از کلمه ی «سلم » (peace) به معنای صلح و آرامش و برخی به معنای تسلیم به خدا دانسته اند. که در سوره (آل عمران 79-17 سوره مائده  5- انعام 125 ، زمر 23 ، صف 7 )و اساس اسلام بر دو شهادت است : لا اله الا الله و محمداً رسوال الله . بقول جان ناس در تاریخ جامع ادیان صفحه 726 : کلمه معروفی که اصل اول عقیده اسلام را متضمن است عبارت است از شهادت و وحدانیت خداو رسالت محمد (ص) وقتی که یک فرد که این دو اصل را می پذیرد مسلم خوانده می شود ، از او دعوت نکرده اند که ایمان خود را به دلائل فلسفی و کلامی بپذیرد بلکه باید فقط تفویض و تسلیم امر الهی بشود. [10]¹ اسلام در تعالیم خود اصرار دارد که توحید را به تمام معنی به مردم یاد دهد و جلوی هرگونه شرک و یا خرافه را در فکر و عقیده مردم بگیرد. عقیده به خدای یگانه آثار فراوان اخلاقی و عملی دارد از جمله آن که انسان را وظیفه شناس می کنو و نوع دوست و مهربان بار می آورد. این در کلام پیامبر این دین و مهم ترین معجزه او (قرآن) به صراحت و مکرراً تکرار شده است. حضرت محمد (ص) که آورنده و مبلغ این دین الهی است بیش از هر چیز به کلام الهی بودن کتاب مسلمانان یعنی قرآن تاکید می ورزد از آنان می خواهد که با تمسک به این کتاب آسمانی راه سعادت و نجات خویش را بیابند که قرآن کتاب هدایت و رستگاری است.چون قرآن بیشتر ناظر در تفکر در آیات و خلقت آسمان و زمین است ؛ با ادیان دیگر وجه مشترک و تمایز فراوان دارد.یکی از امور مشترک علاوه بر توحید- نبوت – معاد است.من در اینجا بیشتر به چیزهای در مورد معاد اشاره می کنم که در ادیان دیگر مثل یهودیت و مسیحیت به آنان اشاره نشده است.

معاد در اسلام : معاد یکی از اصول سه گانه دین مقدس اسلام و از ضروریات این دین پاک است. مسلمانان را مانند دیگر پیروان ادیان الهی ، عقیده بر آنست که آدمی را بجز زندگانی این جهانی ، زندگانی دیگر پس از مرگ در پی است که در آن روز بازپسین ، پاداش و کیفر کارهای خود را در این جهان خواهند دید. از چنین روزی تعبیر به (یوم القیامه ) یا روز رستاخیز یا حشر ، یعنی برانگیخته شدن مردگان از قبر تعبیر می کنند برخلاف ادییان دیگر معاد از نظر قرآن جانی روحانی است یعنی بازگشت همین جسم که بعداً اجزاء پراکنده ی آن ترکیب خواهد شد. اما برخی از متکلمان اسلامی معتقدند که خداوند در روز قیامت جسم تازه ای خلق خواهد کرد که در تمام احوال شبیه جسم واقعی اوست همان جسم است که پاداش یا کیفر می بیند موجب تالم و فرح روح شخص می گردد [11]. و می توان گفت اولین و دومین سلسله آیاتی که برحسب ترتیب زمانی بر محمد (ص) نازل شده اند متضمن اشاراتی به روز جزا هستند (مدثر آیه 8-10 علق 8 ) در مورد معاد روحانی علامه جعفری (ره) می نویسد: در قرآن دهها آیه وعده لقاءا... و رضوان الله بر مردم متقی داده شده است که ما فوق لذات حسی و حتی مافوق لذایذ معقول در این دنیاست. مقصود قرآن از لذایذ حسی در حقیقت بیان پایین ترین لذایذ است که وقتی عالی ترین لذایذ روحانی در بهشت نصیب انسان بوده باشد در حقیقت همان لذایذ حسی را هم در میان آنها دریافت خواهد کرد.[12] در هر حال می توان عقیده به معاد که خود دال بر بقای انسان است را دلیل وسعت اندیشه و بلندپروازی آدمی دانست که خود را محدود به چند سال عمر کوتاه نمی بیند و پیوستگی خویش را با دوردست های جان حفظ می کند.از نظر اسلام انسان باقی می ماند و از بین نمی رود اگرچه صورت خود را از دست می دهد اما هیچ گاه اساساً نابود نمی شود بهترین مثال به دو قانون «بقاء مان » و ثبات انرژی در طبیعت است.البته حیات بدنی و جسمانی مجدداً در قیامت مطرح است اما چگونگی این تجدید حیات مادی بر ما مکشوف نیست. البته قرآن به سیر تجدید حیات در طبیعت را به عنوان شاهد می آورد (سوره فاطر آیه 9- یس 78-79).

خداست آنکه بادها را می فرستد زمین را پس از مرگ زنده ميسازد قیامت نیز چنین است / فاطر 9

در یس می فرماید: و برای ما مثالی آورد و آفرینش خود را فراموش کرده بود و گفت کیست که این استخوانهای را با آنکه پوسیده زنده خواهد کرد (یس 78-79) آیات مربوط به حیات جسمانی در قرآن فراوان است که به چند فراز از آن اشاره می کنم.

سوره ق آیه 3—کافران گویند که این بسیار چیز عجیب است آیا پس از آنکه مرده ایم و خاک شدیم یا زنده می شویم این بازگشت بسیار بعید است(جواب ) هر آینه ما می دانیم که زمین از آنها کم نمی کند در نزد ما کسانی که حافظ و نگهبان اشیاء باشند وجود دارند .سوره نساء آیه 4— و کافران گفتند که هرگز قیامتی بر ما نمی آید---بگو او بر غیب جهان آگاه است و مقدار ذره ای در همه آسمانها و زمین یا کمتر از ذره ای یا بیشتر عالم نیست مگر آنکه در لوح محفوظ آشکارست.- اسراء 99—آیا ندیدند و ندانستند آن خدایی که آسمانها و زمین را آفریده قادرست مانند اینها را نیز خلق کند؟ در سوره یس آیه 81 می فرماید : آیا آن خدایی که آسمانها و زمین را آفریده (موجود ضعیفی) مانند شما را قادر نیست بیافریند؟ آری البته قادر است که آفرینده همه موجودات است .مرحوم علامه ره در ذیل این آیه بطور سوال و جواب می نویسد: اگر بدن آخرتی مثل بدن دنیوی است پس لازم میاید خود بدن بنا شد و در کلمه مثل مغایرت و دوئیت قرار گرفته پاسخ می دهد : ما گفتیم شخصیت انسانی به روح اوست نه بدن و آنچه از بین میرود بدن است و فساد و متلاشی شدن اجزاء مخصوص بدن است واگرمثل بدن اوراخلق کنند وروح به اوتعلق بگیرد‘ میگویند این همان بدن است.

قرآن به دو شیوه معاد را اثبات نمود :1 – دلیل نقلی2 – دلیل عقلی

- البته شایان ذکر است که انتقاد کنندگان از اسلام چنین می پندارند که قرآن بیش از حد اوصاف دوزخ و بهشت را مادی می نمایاند ، در حالی که قرآن مفاهیمی را بازگو می کند که بیشتر از ورای پرده رازی دست نایافتنی و غیر قابل توصیف احساس شده بود قرآن مضامین آن نمادهایی را که حقایق متفاوتی را نهان می دارد در قالب الفاظ و واژه هایی که برای همگان قابل فهم است بیان می کند که بزرگترین آن سوره عبس 18 الی 42 است.[13] دلیل نقلی :قرآن نمونه ای مشابه معاد را در قالب تمثیل و داستان بیان می کند که اینجانب فقط به ذکر آنان بسنده می کنم .1 – حضرت ابراهیم و احیای مردگان(بقره 260 )- 2- داستان زنده شدن عزیز(بقره259 ) 3 – داستان اصهاب کهف( کهف 21 ) 4 – داستان منکرین معاد عماد بن ابی خلف پاسخ قرآن یس82 – داستا عدی بن ربیعه قیامت 2-آیات مربوط به قامت روز رستاخیز بیش 1400 آیه است و این تعدادآیه نشانگر اهمیت معاد در اسلام است.که اینجانب فقط به چند آیه استناد میکنم :سوره حم سجده آیه 39 – خلاصه = یکی از نشانه های خدای متعال این است که زمین مرده را زنده می کند مردگان را نیز زنده خواهد کرد.پس به این ترتیب معنی مرگ از نظر اسلام نه این است که انسان هیچ و نابود شود بلکه این است که روان انسان که فنا ناپذیر است و علاقه و رابطه خود را از تن قطع کند و در نتیجه تن از بین برود و روان بدون تن به زندگی خود ادامه دهد.خدا متعال در سوره سجده میفرماید :«مشرکین معاد می گویند :چگونه می شود که پس از اینکه میمیریم و بدنهای ما در زمین دفن شده و گم می شود ، دوباره با آفرینش تازه ای موجود شویم ؟در پاسخ به آنان بگو: فرشته مرگ که بر شما موکل است شما را از تن ها دریافت می دارد و متلاشی شدن تن های شما را نابود نمی کند » با این وصف برخلاف ادیان همانند یهود ، اسلام ایشان بعد از مرگ رها نکرده و خلقه مفقودی بین این دنیا و قیامت کبری ندارد لذا به توضیح «برزخ» می پردازد. برزخ که دانشمندان آنرا از سوره مومنون آیه100-99 دریافتنند یعنی حد و فاصل این دنیا و آخرت است که روح انسان پس از مفارقت از بدن تا قیامت کبری (یوم القیامه) در آنجا به سر می برد و در قرآن در این دنیا از گفتگوی فرشتگان و آن میت ، پاسخگویی روح ، سخن به میان آمده است.اگر میت به دو فرشته مامور که در روایت به نکیر و منکر تعبیر شده اند پاسخ درس داده باشد- تا روز قیامت در آرامش به سر خواهد برد ، و اگر نتوانست پاسخ درستی دهد و کفر و فسق در او غلبه داشته باشد...تا روز قیامت در ناراحتی روحی و عذاب خواهد بود . این قسمت حیات بعد از مرگ را برزخ(Puryatory ) میخوانند.

اینجانب فقط در این مجمل دلایل عقلی را نام می برم برای جلوگیری از اطلاف کلام از توضیح مفصل آن صرف نظر میکنم .

1- برهان فطرت :فطرت به معنای نوع آفرینش است یعنی انسان به گونه ای آفریده شده است که میل به زندگی جاویدان و بقا دارد و از نیستی و فنا بیزار است اگر معاد و آخرت وجود نداشت میل به بقا و جاودان طلبی در نهاد آدمی بیهوده و لغو بود که خداوند منزه از هر گونه کار عبث و بیهوده انجام دادن .

2 – برهان حکمت :  خدا حکیم و  بی نیاز مطلق است هیچ کار لغو و بیهوده ای انجام نمی دهد – کا حکیمانه به کاری گویند که هدفی بدنبال داشته باشد . از این رو خداوند آفرینش هر موجود و شرایط رشد و تکامل آنرا به گونه ای بر نهاده است که به کمال مطلوب برسد چون نظام آفرینش نظام احسن است.

3– برهان عدالت :از صفات خداوند عدل است و آفرینش او نیز بر عدالت است پیامبر(ص) فرمود : بالعدل قامت السمواه و الارض به عدالت است که آسمان ها و زمین برافراشته شده است یا العدل اساس به قوام العالم (میزان الحکمه . ح . 11955

چون جهان مادی ظرفیت جزا و پاداش افراد را ندارد و از طرفی همه خوبا ن و بدان در دنیا به جزا و پاداش نمی رسند لذا عدل خداوندی ایجاب می کند که سرای دیگری بوده تا تمام  به طور کامل جزا و پاداش را دریافت نمائید.

4 – برهان معقولیت :یا همان جمله معروف که دفع خطر احتمالی عقلاً واجب است .

با این توضیحات مختصر – قرآن مجید موضوع معاد را به شکل یک امر تعبدی مطرح نمی کند بلکه برای اثباط امکان و صرورت آن به طرق مختلف از جمله موارد بیان شده استدلال می فرماید که خوانندگان را به کتب دینی مخصوصاً قرآن ارجاع می دهم .

منابع :

 قران كريم

1- آموزش دين ،علامه طباطبايي

2- اديان تطبيقي، محمد جواد باهنر

3- اديان زنده دنيا،علامه محمد تقي جعفري

4-تاريخ جامع اديان، جان بي ناس

5-تاريخ مختصر اديان بزرگ،ساله فيلين،ت دكتر خدايار

6-خلاصه اديان، جواد مشكور

7-درون مايه مشترك،كدرنات الوييز

8-دين شناسي تطبيقي ،لوييز

9- فلسفه خلقت، علامه طباطبايي

10-قران وكتاب مقدس،لوييز،ت شكيبايي

 

                                                مولف ومحقق: آ قاي عيسي برزگر  

                                            تصحيح وتنظيم: گروه آموزشي دين وزندگي بهشهر

---

پاورقی:

1-- مشکور جواد، خلاصه ادیان ص.5-6          

   2- علامه طباطبایی، فلسفه خلقت ص 65               

۳-علامه طباطبایی، آموزش دین ص 12             

4- تاریخ ادیان،جان.بی ناس، ص7               

5-رابرت ا.هیوم، ترجمه عبدالرحیم گواهی ‘ص21

   6- ^{مشکور محمد جواد ، خلاصه ادیان ،ص341}

  ۷-مشکورمحمدجواد،خلاصه ادیان،ص 155و154

   ۸-جان.بی.ناس،تاریخ جامعه ادیان،ص583

9- جان.بی.ناس.تاریخ جامعه ادیان،ص142

 10-جان.بی.ناس، تاریخ جامع ادیان،ص726

  ۱۱-شاله فلیسین،تاریخ مختصر ادیان بزرگ،ترجمه دکتر خدایار،ص421

  12-علامه جعفری،ادیان زنده دنیا،ص344

 13- کدرنات ا.لوئیز،درون مایه مشترک

اعجاز علمی قران

                                         به نام خداوند بخشنده مهربان

 

                                  موضوع : اعجاز علمی در قرآن کريم

 

                                                  تاليف : آقاي عيسی برزگر

                        تنظيم وتلخيص: گروه آموزشي دين وزندگي بهشهر

 

بُحِرَ العرب بکلام القرآن 1

قرآن را بايد تنها کتاب آسمانی دانست که امر تناقض آميز درباره هيچ يک از موضوعات در آن يافت نمی شود . چون خود می فرمايد : « قل انزله الذی يعلم السّرفی السماوات و الارض / فرقان . 6 » قرآن را کسی فرستاد که از تمامی اسرار آسمان و زمين آگاه است . از طرفی خود معجزه پايدار و جاويدان است ، بر خلاف همه معجزات انبياء پيشين موقت نبود و سند نبوت و دليل متين ، حجتی آشکار برای همگان است . برای آنکه مقام شامخ نبوت دستخوش اغراض خود خواهان و مغرضان واقع نگردد بايد هر فرستاده ای از جانب خداوند دست به امری زند تا حساب خود را از سايرين جدا سازد . دارای آيت و نشانه ای باشد . گواه راستين بر حجت و مدعای خود . البته همه انبياء اين چنين بوده و چنين عملی را انجام دادند البته بفرموده مرحوم علامه طباطبایی (ره) : چون ادّعا کنندگان در نيروی بشری با ديگر انسانها يکسان بودند همواره مورد انکار شديد مردم قرار می گرفتند2 . امّا معجزه هر يک از انبياء پيشين موقت و متناسب زمان خود بوده اند . ولی در اين بين يک معجزه يک خرق العادت وجود دارد که زمانها و مکانها را در هم نورديده پاسخگوی تمام نيازهای بشر در تمام اعصار گرديد . معجزه ای از سنخ کتاب سراسر مشحون از مصارفی که آيندگان هر يک به فرا خور حال خويش منظرای از سيمای او را شناخته و قطره ای از اقيانوس بيکران ، گوشه ای از مکنونات آنرا کشف نمايند . به تعبير عين القضات همدانی که رحمت خدا بر او باد : ای عزيز ، جمال قرآن آنگاه بينی که از عادت پرستی بدر آيی تا اهل قرآن شوی ... . زنهار اين گمان مبر که قرآن هيچ نامحرمی را هرگز قبول کند و باوی سخن گويد ، قرآن غمزه ی جمال خود بادلی زند که اهل باشد ، انّ فی ذلک لذکری لِمَن کان له قلب گواهی دهد3. خداوند تبارک و تعالی هنگامی که حکمت خود را بر زمين گسترانيد سعادت دنيوی و اخروی انسان را در قالب کتابی نازل کرد آنرا قرآن ناميد . اين هدايت نامه بزرگ الهی جامع تمام نيازهای بشری بوده و مربوط به همه ادوار و عصرهاست . خداوند با نزول قرآن حجتش را بر افراد تمام کرد و هيچ کتابی مانند آن جوابگوی تمام نيازهای انسان نخواهد بود. قرآن معجزه ای است که با عقل ها وانديشه ها وارواح انسانها سروکار دارد4.  چون قرآن به تعبیرشهید مطهری برای خودو زبان قائل است . اول : کتاب تفکر منطق استدلال . دوم : کتاب احساس و عشق5 علاوه بر این تمام مسائل مبتلا به افراد اجتماع را به صورت کلی و گاهی در قالب مثال آن هم گذرا بیان می فرماید . اعجاز لفظی و معنوی قرآن که سخن سنجان عرب و غیر عرب را حیرت زده کرد ، اعجاز علمی او هم دانشمندان تجربی از ابتدا تا انتها شگفت زده نموده و خواسته اذعان نمودند که این کتاب از آن خداست که مشحون از اعجاز است . ماکس پلانک می گوید : اگر علم را یک شهر در نظر آوری در آستان درب و ورودی آن به نمای بزرگ هک شده که هر کسی اعتقاد به خدا ندارد وارد این شهر نشود1.

آیت الله ناصر مکارم  اعجاز را به چند دسته تقسیم می نماید2:

1. از نظر رسا بودن تعبیرات ، موزون بودن کلمات ، جمله بندیها ، بطور کلی نصاحت بلاغت .2. از نظر معارف دینی و معرفتی ( مبدأ ـ مقصد ) .3. از نظر علوم دانستن هایی که در قرآن وجود دارد . 4. از نظر طرح قوانین اجتماعی 5. از نظر اخبار از حوادث آینده .

از اعجازهای پنجگانه آنچه مورد نظر است نوع سوم است ـ اعجاز علمی ـ چرا که وحی و علوم تجربی بعنوان دو راه مهم معرفت بشری همیشه مورد توجه بشر بوده و رابطه آندو فکر آدمی را برای همیشه به خود مشغول نموده است3.

قرآن مجید با روشنگری علمی و توجه وافر به علم و علماء و دعوت به تفکر پا به میدان مبارزه با جهل و ظلمت گذاشت . قرآن وجود کتبی جهان تکوین خلاصه ای از اسرار آفرینش است پس همه علوم در قرآن وجود دارد . اگر ما نتوانیم آن ها را بیابیم علّتش آن است که عقل ما از درک و استخراج آنها از قرآن قاصر است و در آینده بشریت پیشرفت نماید ضرورتاً همه مسائلی را از قرآن بدست خواهد آورد و مرحوم علامه طباطبایی می فرماید : با هردری که از دانش به روی بشریت گشوده می گردد پرده ای از روی قرآن برداشته می شود ، در نتیجه با چهره ی تازه ای از اعجاز قرآن آشنا می شویم4 . مرحوم فیض کاشانی در مورد « تبیاناً لکل شیء » می نویسد : علوم انسان دو گونه اند : اول علوم مستفاد از حس که بوسیله ی تجربه و حواس بدست می آید و این علوم متغیرند فاسد شدنی محصور متناهی است و بیشتر علوم مردم اینگونه است . دوم علوم که مبادی و اسباب و غایات به صورت علوم واحد کلی بسیط بروجه عقلی و غیر متغیر بدست می آید . هر کسی کیفیت این علم را بداند معنای آیه مورد نظر را می فهمد و متوجه می گردد که همه علوم و معارف و معانی در قرآن هست( تفسیر صافی . ج 1 ص 57  ). یکی از مباحث گسترده و عمیق در عصر حاضر مبحث قرآن و علوم جدید است که ذهن بسیاری از مفصران شیعه و سنّی و حتی برخی از دانشمندان غیر مسلمان را بخود مشغول کرده است . در روزگار ما همراهی دو کلمه ی قرآن و علم بعضی از اشخاص را به تعجب وا می دارد و بخصوص اگر بدانند مقصود از این گزارشات و مباحث سازگاری آندو با هم است نه علوم سازش . خداوند جهت تکمیل رحمت خود درپهنه ی هستی و سعادت اخروی ـ دنیوی انسان قرآن را نازل کرد، البته نا گفته نماند در سازگاری قرآن و علوم جدید قرآن در پی کشف یا اثبات مسائلی علمی نیست ولی وقتی که از مسائل علمی مثال می زند حتماً باید با قوانین علمی مطابقت داشته باشد البته قرآن بیان فراوانی و امثالی کثیری دارد که با فرضیه های علمی امروزی مطابقت و سازگاری دارد و به یک تعبیر منشأ علوم بسیاری است . این مثال ها در جهان آنروز یک حقیقت را برای ما اثبات می کنند آن اینکه جز خداوند احدی قادر نخواهد بود چنین کتابی مملو از اعجاز بیان دارد و اگر چه آن شخص ، فرد پیامبر (ص) عظیم الشأن اسلام باشد . پس روشن شد که هدف قرآن تشریح و تقریر قوانین حاکم بر جهان نیست بلکه هدف دینی در پیش دارد  . به تعبیر دکتر بوکای در كتاب قران وعلم جديد ص 168: هیچ دلیل خاصی موجود نیست که بتوان پنداشت که همزمان با سلطنت « داگوبرشاه » در فرانسه اطلاعات علمی فردی در شبه جزیره عربستان راجع به بعضی از موضوعات ده قرن جلوتر از فرهنگ آن زمان فرانسویها بوده است جز پی بردن به این حقیقت که قرآن وحی الهی است وی ادامه می دهد مسلم است که قرن ها قبل از نزول قرآن معارف علمی در مرحله ی رکود قرار داشته و عنصر فعال تمدن و جهش علمی همراه آن نیز بعد از پایان وحی آغاز شده است خلاصه با این مختصر مطالب باید اذعان کنم ما در پی آن نیستیم که فرضیه های علمی را اساس آیات قرار دهیم چرا که فرضیه های علمی همیشه راه فنا را در پی می گیرند در حالیکه آیات قرآن فنا ناپذیرند .(برگردان به فارسی احسان اشرفی [e-mail] )

« پیشینه ی تاریخی ـ تفسیر علمی »

خورشید اسلام که در شبه جزیره ی عربستان طلوع کرد به تعبیر مرحوم زرین کوب هنوز از تولد اسلام یک قرن نگذاشته بود که مسلمانان یک پا در شبه جزیره ی عربستان و پای دیگر در اندلس گذاشتند . مسلمانان که با فتوحات عظیم در قرن اول هجری به سرزمین های تازه ای دست یافته بودند البته این فتح اسلامی با جنگ حاصل شد امّا نشر اسلام در بین مردم کشورهای فتح شده به زور جنگ نبود .(زرين كوب ‘كارنامه اسلام‘ ص11) پس از اینکه جنگ ها فروکش کرد اسلام بنای تمدن عظیمی را پی ریزی نموده بود رو به تکامل نهاد و خود وارث فرهنگ قدیم و شرق و غرب شدند تقلید کننده صرف از فرهنگ های سابق بود نه ادامه دهنده ی محض بلکه ترکیب کننده بود و تکمیل کننده و سازنده.رشد  اسلام طی مدت سه ، چهار قرن متوالی چنان سریع بود که فقط به یک معجزه شگرف می مانست . به همین خاطر محققان آن را یک نوع عصر رنسانس در اسلام خوانده اند. مسلمانان در پی تحریض و تشویق قرآن کریم برای فراگیری علوم منجمله طب ، ریاضیات ، نجوم و ... آنان از یونانیان اخذ کرده و با افزودن مطالب جدید فراوانی دوباره جهان خارج را مجبور ساختن که آنان را از مسلمانان اخذ کنند . ترجمه کتب فراوان و دائر کردن کتابخانه بزرگ در شهر های مهم اسلامی آنروز همچون کتابخانه مأمون مرکز علوم بیت الحکمه و کتابی شخصی صاحب بن عباد یا کتابخانه سلطان مراکش که بعد ها بدست فیلیپ سوم پادشاه اسپانیا افتاد و هسته اصلی کتابخانه معروف اسکوریال شد 1ـ موجب شد تا تعارضاتی به ظاهر بین ظاهر آیات قرآن و علوم جدید بنظر می آید دانشمندان اسلامی در همان قرون اولیه آنرا به دو طریق حل نموده اند .

الف) رّد مطالب باطل این علوم ( مثل تهافت الفلاسفه بر رد فلاسفه از امام محمد غزالی یا مفاتیح الغیب فخر رازی ) .

ب) انطباق آیات قرآن با علوم تجربی1 .

در قرن اخیر مخصوصاً بعد از رنسانس به علت پیروزی روز افزون علم و صنعت بر طبیعت به تعبیر اریک فروم این اندیشمند اومانیست قرن حاضر علم را بهشت موعود کتب مقدس را در همین جهان ساخت2 و همچنین تعارضات شدید علم و کتب عهدین برخی از مسلمان زادگان را بر آن داشت كه همه کتب آسمانی با علم جدید تعارض آشکار دارند . شهید مطهری می نویسد : در جهان اسلام ، سابقه موج مخالفت با هر گونه تفکر و تعمق از طرف اهل حدیث از یک طرف ـ موفقیت های پی در پی روش حسی در شناخت طبیعت از طرف دیگر و دشواری تعمق و حل مسایل فلسفی از جانب سوم ، گروهی از نویسندگان مسلمان را سخت به هیجان آور و موجب پیدایش یک نظریه ی تلفیقی در میان آنها شد ، مبنی بر اینکه الهیات قابل تحقیق است ، ولی در الهیات  نیز منحصراً لازم است از روش حسی و تجربی که برای شناخت طبیعت مورد استفاده قرار می گیرد استفاده کرد . این دسته مدعی شدند که از نظر قرآن تنها راه شناخت خداوند مطالعه در طبیعت و مخلوقات با استفاده از روش حسی است و هر راهی غیر از این راه بیهوده است. زیرا قرآن در سراسر آیات خود در کمال صراحت بشر را به مطالعه در مظاهر طبیعت که جز با روش حسی میسر نیست دعوت کرده است . مرحوم علامه طباطبایی (ره) در باره ی روش تفسیری می فرماید :در عصر حاضر مسلک جدیدی در تفسیر متولد شده است و آن روش گروهی از مسلمانان زادگان است که در اثر ممارست در علوم طبیعی و مانند آن که بر حس و تجربه مبتنی است و علوم اجتماعی که بر استقرای تجربی و آمار مبتنی است ، این روش را در پیش گرفته و به مذهب فیلسوفان حسی مشرب پیشین اروپا یا مذهب پراگماتیسم ( که می گوید : ادراکات انسان هیچ ارزشی ندارد ، مگر به میزانی که ثمره عملی بر آن ترتب گردد . عملی که نیازهای زندگی به حکم ضرورت آن را تعیین می کند . ) گرایش پیدا کرده و می گویند : ممکن نسبت معارف دینی با روش که مورد تصدیق این علوم است مخالف باشد ... و این چکیده ای از اقوال و لوازم آرای کسانی است که پیروی از روش حسی و تجربی آنان را به چنین روش تفسیری ای سوق داده است .( تاریخ دین پژوهی ص 43 )

موافقان تفسیر علمی قرآن در قرون معاصر

1. یدالله نیازمند شیرازی مؤلف کتاب اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی 2. دکتر سید رضا پاک نژاد که در فاجعه هفتم تیر ماه 1360 به شهادت رسید مؤلف کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر در 3 جلد 3-  مهدی بازرگان صاحب كتاب باد وباران درقران 4-  احمد اهتمام م1365. 5-محمد تقی شریعتی / تفسیر نوین 6. دکتر محمد علی رضایی اصفهانی مؤلف کتاب درآمدی بر تفسیر علمی قرآن نشر اسوه 1384 .البته علماء و بزرگان برجسته ی دیگری هستند که قائل به تفصیل در تفسیر علمی اند همانند :مرحوم علامه طباطبایی صاحب تفسیر گرانسنگ المیزان ، علامه شهید مرتضی مطهری-سید جمال الدین اسد آبادی ( م 1315 )، آیت الله ناصر مکارم شیرازی، آیت الله ناصر بی آزار شیرازی ،آیت الله محمد هادی معرفت ،آیت الله جعفر سبحانی.

در جهان عرب اندیشمندان فراوانی گرایش به تفسیر علمی قرآن بر آمدند از جمله :

1. سید قطب ( 1906 – 1933 ) متفکر اسلامی مصر صاحب تفسیر فی ظلال القرآن

2. رشید رضا( 1865 – 1935 ) که با یک واسطه شاگرد سید جمال الدین است صاحب تفسیر المنار 3. محمد مصطفی مراغی ( 1881 – 1945 ) شیخ جامع الازهراز علمای مصر و سودان

به همان ترتیب تفسیر علمی و بحث از اعجاز علمی قرآن در دنیای اسلام طرفداران جدی دارد . به همان نسبت مخالفان سر سختی را هم دارد . نا گفته نماند که دو عامل سبب شد که احساسات برخی مسلمانان بر افروخته شده و در مقابل تفسیر علمی موضع گیری منفی کنند و آنرا نوعی تفسیر به رأی یا تاویل غلط آیات بدانند :

الف) جذب یکسره برخی از افراد به فرهنگ ویرانگر غربی  

ب) عده ای ازمغرضان برای اثبات افکار انحرافی خود دست به تفسیر علمی و تاویلهای نابه جا زدند .

مخالفان تفسیر علمی قرآن

1. ابواسحاق شاطبی (م 790 ق) فقیه مالکی مذهب اندلسی در کتاب الموانقات تفسیر علمی را انکار کرد . 2. شیخ محمود شلتوت ( 1893 – 1946 م ) از علمای الازهر مصر در مقالاتی که در مجله الرسالۀ علت مخالفان خود به دلیل ذیل ذکر نمود : 1- قرآن برای بیان نظریات علوم و فنون نازل نشد . 2- دین طریق موجب تاویل قرآن به صورت تکلفی و تحمیلی می شود اینگونه تاویلات با اعجاز قرآن و ذوق سلیم نا سازگار است .    3- خطاها ي علوم به قرآن راه می یابد . 

        3 . دکتر ذهبی از اساتید علوم قرآن و حدیث در الازهر عصر در کتاب التفسیر و المفسرون

قرآن مجید مثالهای متعددی را بیان می فرماید که ما را به مسائلی علمی رهنمون می سازد . در همه آنها یک نوع سازگاری به هر یک از مسائل امروز علم و دانش وجود دارد . برخی از اندیشمندان علوم قرآنی نه تنها آنها را اسم می برند و سخت معتقدند که منشأ پیدایش آنها به هدایت قرآن کریم بوده است . مرحوم سیوطی در کتاب عظیم الاتقان جلد یک حدود صد علم را نام می برد که منشأ آن قرآن کریم می باشد . دکتر بوکامی می گوید : قرآن از این از این نمونه ها یاد می کند . کاملاً به خاطر جالب توجه و استثنائی آنان – از لحاظ علمی – توجه می نماید .

حتی برخی پا را فراتر گذاشته می نویسند : اشاره به چهار مرغ خلیل و ممتزج کردن آنها از علم شیمی – رفیع الدرجات در سوره غافر آیه 15  دال بر علم هندسه و آیه والخیل و البغال والحمیر ..... سوره نحل آیه 8 دال بر وسایل نقلیه است  .(رابطه علم و دین . عباسعلی سرفرازی . ص 49-47  )  

از میان این همه امثالها و اسرار و رموز موجودات به شرح 3 نوع آن می پردازیم .

1. پرندگان – سوره نحل / 79      2. انعام – 28 /    ملک آیه 19 / 0 

قرآن مرتباً از پرندگان یاد می کند و یادآوری های قرآن با ماجراهای زندگی پیغمبرانی چون ابراهیم ، یوسف ، داود ، سلیمان و عیسی (ع) مربوط می شود( بوكامي ).

طبق آزمایشاتی که بر روی پرندگان انجام شده به این نتیجه رسیده اند که پرندگان کوچ می کنند بطور غریزی می توانند به محل اولیه خویش بازگردند .

دکتر بوکامی می نویسد : هامبورگ Hamburg – در کتاب قدرت و ظرافت یکی از پرندگان اقیانوس آرام را بعنوان نمونه ذکر می کند : مسیر این پرنده به شکل & است حدود 25000 کیلومتر طول دارد . این پرنده مسیر مذکور را در ظرف مدت شش ماه می پیماید حداکثر با یک هفته تأخیر به نقطه ی عزیمت ابتدایی خود باز می گردد . مبیّن آن است که در سلول های عصبی پرنده لزوماً رهنمود بسیار پیچیده ای مضبوط است و در سلول های عصبی این پرنده برنامه ای نوشته شده باشد اما این برنامه نویس کیست ؟ جز خداوند سبحان احدی قادر نیست .

داروین می گوید ؟ بعضی از مرغان لانه خود را با برگ ها و صدف های رنگین قشنگ با سنگ ریزه و برّه ها و تکه های لباس و نوارهایی که از مساکن انسان بدست می آورند می آرایند( Darwin . c . the Descen top man  ). وی میگوید « مرغ آلاچیق ( نوعی مرغ استرالیایی ) برای جفت خود لانه مخصوص می سازد و آن را با شاخه ها می پوشاند و کف آن را با علف فرش می کند و از نزدیکترین جویبار ها ریگ های سفید را جمع می کند و هنرمندانه در هر طرفی می چیند و دیوارها را با پرهای درخشان توت قرمز و هرچیز قشنگی که ممکن است بیابد می آراید . در آخر بیرون و درون آلاچیق را با صدف ها و سنگ ها درخشان زینت می دهد . الارضِ و مِن اَنفسهم و مِمّا لا یعلمون – یس . آیه 36 / . قرآن کریم در سوره ملک می فرماید :

« مگر پرندگان را در آسمان ها مطیع و سر به فرمانند نمی بینید ................

در این آیات که به وابستگی کاملاً روشن و دقیق سلوک پرندگان با فرمان الهی توجه اکید دارند که بخوبی با معلومات جدید قابل مقایسه اند و مطالعات جدید پیشرفت شگفت انگیز برخی از اصناف پرندگان را در زمینه برنامه ریزی نقل و انتقالات نشان می دهد . « مگر پرندگان بال گسترده فراهم آورد را بر بالای سر خویش نمی بینید جز خدای رحمان کسی آنها را نگه نمی دارد . براستی که وی بر همه چیز بیناست . ( ملک / 19)

زنبور عسل :آیه شریفه نحل / 69 - 68

قرآن که در آیات بسیاری از کتاب طبیعت به بشر درس خداشناسی – معاد و رستاخیز می دهد سوره ای را به نام « زنبور عسل » اختصاص داده است . حشره ای که قناد ماهر و هم مهندس معمار زبر دست و جامعه شناسی بصیر به تمام جزئیات علم الاجتماع آگاه است موریس متر لینگ می گوید « چه چیزی بر پرستاران فرمان می دهد که از ملکه مواظبت کنند به متخصصین تهویه دستور می دهد هد هوای شهر را سالم معتول نگه دارند به کارگران فرمان می دهد که به صحرا روند و عسل فراهم آورند و مأمورین سمپاشی را می فرماید که اسید فورمیک تهی کرده در عسل بریزند تا عسل فاسد نشود . چیزی جز روح کند و نیست1 بنظرمی آید که روح کندو همان وحی الهی است که اینگونه تعبیر می کند . 

امام جعفر صادق می فرماید : « انظر إلی النحل و اختشاد فی صنعۀ العسل و تهیۀ البیوت المدسه و ماذلک من دقایق الفطنه (توحید مفضل ) به زنبور عسل نگاه کن تا چگونه ماهرانه خانه های شش گوشه برای خود می سازد2 .»   امروز دانشمندان ثابت کردند که اگر زنبوران به جای شش ظلعی هر شکل هندسی دیگر را انتخاب می کردند نه به این اندازه خانه هایشان استحکام برخوردار بود نه به این حد در وقت صرفه جویی می شود نه در مصالح قناعت می گردید و نه در این نوع ساختار فضای هدر رفته نرفته و پدید می آمد . چون زنبوران در هنگام خانه سازی بر اثر فعل و انفعالات شیمیایی در بدن زنبوران حرارتی ایجاد شده و در نتیجه داخلی کند و به شدت گرم می شود و با این حرارت فلسی های بسیار شفاف و سبک در دو طرف شکم زنبوران پدیدار می گردد که همین فلس ها مومند ناگهان یکی از آنها برمی خیزد و بر دوش رفیق خود بالا می رود و به وسیله پاها یکی از فلس ها را می گیرد و با آب دهان خمیر می کند و به سقف می چسباند به ترتیب سنگ بنا اولی را که نهاد زنبوران دیگر بدنبال او همین کار به ترتیب و مهارت و دقت و ظرافت بی مثال دنبال می کنند تا اینکه ساختمان شهر جدید پایان یابد . سپس برای پیدا کردن شهر گل ها و تهیه عسل آماز شگفت انگیزی از کتاب جهان حشرات تألیف فرد نیاندلین عیناً نقل می کنم تا خوانندگان خود قضاوت کنند و اعتبروا یا اولی اولباب »« هر زنبور به اندازه ده برابر وزنش عسل به کندو می برد و هر نیم کیلو عسل نتیجه چهل هزار ( 40000 ) مرتبه مسافت و رفت و آمد یک زنبور است . با محاسبه دانشمندان این حشره پرکار برای بدست آوردن چهار صد گرم عسل به اندازه دو برابر محیط کره زمین راه می پیماید . « فاسلکی سُبُل دبک ذللاً . قرآن مجید – و راههای هموار پروردگارت را بپیما »از نظر دانش امروزی نه تنها نوش زنبور عسل شفا است بلکه نیش آن نیز دارو است . (استاد م . لوکوسکی . استاد انیستیوی جنگل داری پطرزبورک در مقاله ای خواص درمانی سم زنبور عسل را در ردمان رماتیسم مفصلی و نقرس و سایر اختلالات یاد آور شده) . « بی گمان در کار زنبور عسل نشانه ایست برای مردمی که میاندیشند (قرآن کریم ) » می فرماید : « و ما من دابۀٍ فی الارض ولا طائر بناحیه اِلادافتم امثالکم »   هر جنبنده ای که در زمین است و هر پرنده ای که با دو بالش پرواز می کند همه و همه گروههایی همچون شما هستند . فون فریش زنبور شناس آلمانی پس از مدت ها مطالعه و بررسی متوجه شد . اولین زنبوری که به منبع غذایی برخورد می کند با شکمی پر به کندو بر می گردد و مانور مخصوص  Wagglendance آغاز می کند . جالب اینکه زنبورها از روی جهتی که این زنبور به آن سو می ایستد سمت غذا را پیدا می کنند و از مشاهده سرعت حرکاتش فاصله آن نقطه را می سنجند و به کمک بو به سمت آن مان غذایی راه می یابند1. نکته جالب اینکه آنها آب مصرفی کندو را چگونه تأمین می کنند :موریس متر لینگ می نویسد : زنبوران برای تهیه آب به سوی برکه ها و رودخانه ها می روند و برای کندو آب می آورند و آنرا مانند شیره ی گل به زنبور دیگری که در کنار کندو ایستاده تحویل می دهند تا آب را به میزان احتیاج به نقاط مختلف کندو توزیع کند2 . « وجعلنا من المأء کل شیءٍ حّس . هر چیز زنده ای را از آب بیافریدیم (قرآن کریم ) » .

زنبوران به طبقات معین و مشخص – ملکه – محافظان ملکه – کارگران داخلی – خارجی – نظافت کنندگان تقسیم شده اند . هر یک دیقیقاً کار محوله به دقت انجام می دهند « فالمقسات امراً » و هرگز قادر به تفسیر طبقه اجتماعی خود تا پایان عمر نیستید .

قرآن مجید می فرماید : ..... از درون شکم آنها نوشیدنی با رنگ مختلف خارج می شود که در آن برای مردم شفاف است . ...........این تنها آیه ای است که به یک شیوه درمانی و خاصیت دارویی اشاره می کند و در هیچ جای دیگر نوع معالجه ای اشاره نشده است . حالا قرآن چرا عسل را شفا بخش می داند باید خاصیت و فوائد عسل را از دیدگاه علوم طبیعی برشمرد .

1. منبع و تیامین و مواد معدنی چون آهن – فسفر – پتاسیم و تیامن های A.B.C.D.E.K.

2. خون سازی در بدن 3. رفع خستگی 4. خاصیت میکروب کشی

5. زیبایی و لطافت شادابی پوست این بحث را با انواع زنبور شناخته شده در جهان پایان می برم .

1- زنبور های حفار که خود دو نوع اند  bee , wasp که  wasp زنبور گوشت خوار ولی زنبور bee فقط گیاه خوار . 2- زنبور های حقیقی ، این زنبور در مواقع استراحت عادت دارند بالهای جلوشان را از طول بتابند . 3- زنبور حقیقی تکزی که زنبور کوزه گر هم می گویند چون لانه اش را به شکل کوزه می سازد . 4- زنبورهای کاغذ ساز که از ذرات چوب کاغذ می سازند .

5- زنبور گیاهخوار تکزی که خانواده این نوع زنبور بیش از 20 هزار گونه را در بر می گیرد . 6- زنبور های پشمالو – در فصل بهار در سطح زمین در حال پروازند .

7- زنبور عسل – این زنبورها خانه سازی نمی کنند فقط در لانه ای زندگی می کند که زنبورداران برایشان ساخته اند آنها فقط با نشانها و مومشان آنرا می آرایند .

امام محمد غزالی در احیاء العلوم می فرماید : اگر یک زنبور روی کثافات بشیند و آلوده گردد . مرزبانان کندو از ورود او جلوگیری می کنند و برای اینکه به دیگران عبرت داده شود او را سخت تنبیه می نمایند1 .

عنکبوت

آیه شریفه 41« مثل الذین اتخذوا من دون الله اولیاء کمثل العنکبوت اتخذت بیتا و ان اوهن البیوت لبیت العنکبوت لو کانوا یعلمون»پ بیت – در نظر اهل فن

1. سست ترین خانه و ضعیف ترین خانه هاست .

2. سست ترین خانه ها و خانه عنکبوت است  ( ترجمه بیان السعاده )

3. ... البته سست ترین خانه ها – خانه عنکبوت است . ( مجمع البیان جلد 19 )

4. سست ترین خانه ها – خانه عنکبوت است تفصیل داده در صورت اشکال هندسی و نازک بودن شگفت انگیز « معنی سستی – بی اعتباری که دوام ندارد ( مخزن العرفان در تفسیر قرآن جلد 10)  

5. مرحوم علامه طباطبایی : خانه ، ساختش به درستی سست ترین خانه ها – خانه عنکبوت است .

میخواهیم شرح دهیم با آنکه علم امروزی تارهای عنکبوت را از مهم ترین الیاف طبیعی یا همان آهن طبیعی می داند چگونه با این آیه سازگار است .

علم امروز در مورد عنکبوت چه می گوید :

شکم عنکبوت ها در حکم یک کارخانه سازنده تار است . این کارخانه از 12 غده مولد تار تشکیل شده است و هر غده به تنهایی تا تولید می کند . هر غده به یک مجرای خروج تار متصل است و عنکبوت می تواند به دلخواه از هر یک از غدد تار خارج کند زیرا هر تار از مواد خاصی ساخته شده است . برای انجام کار ویژه ای ترشح می شود . باید آگاه باشیم که فقط عنکبوت ماده از تار لانه می سازد . این تارها دو نوع هستند .

الف) تار لغزنده و چسبناک  ب) تارهای خشک مخصوص صید .مهم ترین عاملی که عنکبوت را از افتاده در دام خود حفظ می کند دو عامل است :

اول : ساختمان پاهایش می باشند .  دوم : عمودی نبودن یا مورب بودن ساختمان لانه شان ذکر کرد . اما مهم ترین عامل شکار و موفقیت عنکبوت را باید حس لامسه دقیق جانور دانست . چون حتی زمانی که در خارج از تور به سر می برد یکی از پاهای جلویی خود را بر روی یک از تارهای خشک شعاعی یا تاری مه اختصاصاً برای این کار ساخته قرار می دهد به این تار « سیم تلگراف » می گویند . زیرا ارتعاش این تار عنکبوت را از وجود طعمه و حل آن و اندازه طعمه را دقیقاً مشخص می نماید1 .

چند معنا ازسستي خانه عنکبوت و سازگاری آن با قرآن 1:. سست ترین خانه هاست و دانشمندان امروز هم ثابت نموده اند اگر چه تارهای لغزنده عنکبوت استحکام فراوان دارد ولی کاملاً سست بی بنیاد در ساختن لانه عنکبوت است . چون این خانه ساخته شده فقط برای یک یا دو روز دوام می یابد . دکتر کارل وان فریش می نویسد : ممکن است تصور کنید که پس از این همه زحمت عنکبوت برای لانه سازی متحمل می شود می تواند برای مدت زیاد استراحت کردن و فقط به صید حشرات بپردازد ولی این تصور درست نیست زیرا این لانه پس از یک یا دو روز تارها چسبندگی خود را کاملاً از دست می دهند و کار لانه سازی باید توسط عنکبوت از سر گرفته شود . فقط او می تواند از چارچوب خانه قدیمی آن هم به ندرت استفاده کند2. (اوهن البیوت ..)

2. از نظر بنیان خانوادگی متزلزل و ناپایدار است :از نظر علمی هم ثابت شده که عنکبوت دارای خانواده سست و ضعیف و حتی پس از اتمام مصلحت تخاصم دشمنی است . علم می گوید . هر عنکبوتی پس از رقص های خاص برای جلب عنکبوت نر پس از جفت گیری او را رهنمود که به آن عنکبوت « سیوه سیاه » می گویند / جالب است بدانید که فرزندان همین کار را با مادرشان انجام می دهند . یعنی نوزادان پس از رشد اولین اقدامشا ن خوردن مادرشان است . پس کاملاً سست      وبی بنیاد است . به تعبیر قرآن ضعیف ترین خانه هاست . این دشمنی شدید فقط بعد از اتمام مصلحت ها جلوه گر می شود و روابط سست و ضعیف بین افراد خانواده عنکبوت آن را سست ترین خانواده در میان آفریده شدگان مشهور قرار می دهد .

به نظر می رسد تمام معنای که گفته شد نظر مرحوم علامه طباطبایی با علم امروز هماهنگ است چون مرحوم علامه در معنی آیه مورد نظر می فرماید : خانه ساختنش به درستی سست ترین خانه.

یعنی هیچ یک از آثار خانه جز اسم بر آن صادق نیست چون محافظ ساکنین است نه دوام – استحکام طولانی دارد نه بعد از یک یا دو روز قابل استفاده است .

3. اتخاذ مشرکین اولیایی به غیر خدا مثل اتخاذ عنکبوت است که ساختن خانه اش سست است.

هنگامی که ما قبول کردیم مقصود از « بیت » خانواده یا همان لان – روابط خانوادگی عنکبوت است . روشن می گردد کسانی که غیر خدا را دوستان و یاوران خود انتخاب می کنند فقط برای انجام مصلحت های دنیوی است و هنگامی که این مصلحت ها تحقق یافت در دنیا و یا در آخرت دشمن یکدیگر می شودن ( مثل مادر عنکبوت نسبت به شوهرش یا فرزندان نسبت به مادرش ) ( لا خلاء یومئذ بعضهم لبغض عدو الا المیقین . زخرف / 67 ) در آن روز دوستان برخی دشمنان برخی دیگرند مگر افراد پارسا و تقوا پیشه .

مورچه گان – نمل آیه 18 / «قالت نمله یا ایها النمل ادخلوا مساکنکملا یحطمنکم سلیمان و جنوده و هم لا یشعرون»مورچه در ادبیات ما سمبل و نشانه کامل قناعت ورزی و بردباری است . بقول مرحوم پروین اعتصامی که موران در لانه خود شاهند   نوای پادشاهان را نخواهند .

قرآن می فرماید : چون به دره مورچه رسیدند مورچه ای گفت : ای مورچگان به لانه هایتان وارد شوید ....

دانشمندان با مطالعه به زندگی موچگان به نتایج زیر دست یافتند :

1. دفن کردن مردگانشان شباهت به انسان دارد .

2. دارای مدیریت بسیار ماهرانه است .

3. آنها در ارتباط با یکدیگر دارای روش های پیچیده هستند و می توانند با یکدیگر گفتگو کنند .

4. قدرت ذخیره سازی غذا برای مدت طولانی دارند .

5. مورچگان در اثر ارتباط شیمیایی به هم خطر را کاملاً گوشزد می کنند . – مجدی – عبدالشافی می نویسد : مورچه ها از ارتباط شیمیایی در موقعیت های اخطار و دفاع همچنین زمانی که تبادل سریع اطلاعات نیاز باشد و نیز زمانی که با خطر مواجه باشند استفاده می شد . این اخطار معمولاً توسط صدور علامت های شیمیایی دفاعی مشخص می شود . غده های دفاعی مسئول ایفای نقش و اخطار و دفاع هستند به عنوان مثال مورچه استرالیایی وقتی با خطر مواجه می شوند قطرات کوچکی را از غده دفاعی ترشح می کنند این یک فرمان برای دیگر مورچه ها است تا فرار کنند « ای مورچگان به لانه هایتان وارد شوید .... »

و با شاخک های خود ارتعاشی ایجاد می کنند که به معنای قرار گیری در موقعیت خطر است1 .

از آیه مورد مورد نظر می توان به نتایج علمی و عملی زیر رسید :

1. زندگی اجتماعی آنان اطاعت از یکدیگر جمبه طبقاتی دارد کاملاً به فرمانده خویش وابسته اند .

علم هم تصریح می کند که تمام مورچگان اجتماعی اند حتی اگر اجتماع آنان به 12 نفر برسد . 

2. مورچگان مانند رنبور عسل شامل گروهها متعدد اجتماعی اند و یک روح جمعی بر آنان حاکم است همانند اجتماع انسانی که گروه – گروه ... برای بازشناسی از هم اند .

3. رژیم غذایی مورچگان متفاوت است . برخی غذایشان را از مواد شیرین دفع می کنند برخی مستقیماً به پرورش و کشف قارچ در لانه هایشان می پردازند .

جالب است بدانید که ماده قندی برای تغذیه یک نوع قارچ مخصوص فقط و فقط در لانه مورچه یافت می شود در نتیجه قارچ یک نوع همزیستی سالمیت آمیز با مورچگان برقرار می سازد به این ترتیب – قارچ محلی برای رشد بدست می آورد و مورچه از قارچ برای قتویت اسکلت لانه اش استفاده کرده است . آیه 18 / 4 مرحله دارد . به تصریح علم هم 4 مرحله است .

1. اولین ماده شیمیایی    aldeh yde  - آژیر خطر – ای مورچگان ........

2. دومین ماده شیمیایی     hexenol – پنا بردن به مخفی گاه « به لانه هایتان وارد شوید .

3-سومین ماده   undecanone نشان دهنده -  عامل خطر « مبادا سلیمان و لشگریانش پایمالتان کنند .

4 . چهارم ماده شیمیایی مخصوص  butyloctenal  دستور دفاعی میدهد حتی نوع دفاع را تعیین میکند .

که عبرت قرآنی « خود به آن آگاه نباشند » مورچه ندا دهنده با این کار از وارد شدن بقیه مورچگان به مرحله حمله و خطر جلوگیری می نماید که می توانست منجر به مرگ آنان شود .

با این مختصر توضیح جای بس تعجب است که کافران و افراد شکاک بعد از پی بردن به این قضیه که علم ثابت کرد چگونه می توانند در معجزه بودن قرآن کریم شک و تردید کنند . ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبد نا ....

                                                                          والسلام علي عبادالله الصالحين

 

فهرست و منابع مقاله اعجاز علمي قران :

1. قرآن مجيد

2. اثبات وجود خدا ،چهل تن از دانشمندان – ماکس پلانک

3. احياء العلوم . غزالی

4. آشنايی با قرآن . شهيد مرتضی مطهری مرکز نشر آثار علمی مطهری صدرا ص 38 

5. اعجاز قرآن . علامه محمد حسين طباطبايی . ويراسته عليرضا ميرزاحمد . نشر رجا

6. اعجاز قرآن . مصطفی صادق رافعی ترجمه عبدالحسين عين الدين ص 16 . نشر مهماز 1387

7. تاريخ دين پژوهی، دکتر خرمشاهی

8. تفسير الميزان ج 16 علامه طباطبايی                         

9. تفسير صافی ج 1 ص 57

10. تمهيدات عين القضاۀ همدانی با تصيحح عفيف عسيران . چاپ سوم . کتابفروشی منوچهری.

11. جهان حشرات . فرد ينالد . ترجمه مهرداد نبیلی

12. رابطه علم و دين، عباسعلی سرفرازی صص . 49 – 47

13. زنبور عسل . موریس متر لينگ

14.داشتن يا بودن، اريک فروم ترجمه اکبر تبريزی،انتشارات بهجت

15. درآمدی بر تفسير علمی . معمد علی رضا اصفهانی . نشر اسوه 1384

16. قرآن و آخرين پیامبر . ناصر مکارم شيرازی ص 360

17. قرآن و طبيعت . بی آزار شيرازی / 1352

18. قرآن و علم عهد جديد . دکتر بوکامی ص 168 انتشارات حسينه ارشاد

19. کارنامه اسلام . دکتر عبدالحسين زرین کوب ص 11 . انتشارات امير کبير تهران 1369

20. معماری حيوانات : کارل وان فريش . ترجمه رضا روحانی / کانون . کودکان . نوجوان 1374

21. Darwin . c . the Descen top man

22.  [e-mail]  برگردان احسان اشرفی

---

پاورقی:

۱ قرآن مجید

2 علامه طباطبایی : اعجاز قرآن 

3 تمهیدات عیم القضاۀ با مقدمه  ، تصحیح ، تحشیه ، تعلیق , عفیف عیران چاپ سوم ـ کتاب بفروش   ـ تهران

4 قرآن . آخرین پیامبر . ناصر مکارم شیرازی . 

5 شهید مطهری . آشنایی با قرآن ص 38

 

1 ماکس پلانک . اثبات وجود خدا . بقم چهل تن از دانشمندان

2 قرآن و آخرین پیامبر (ص) . ناصر مکارم شیرازی

3 مصطفی صادق رافعی . ترجمه عبدالحسین ابن الدین ص 16 نشر مهماز 1387

4 اعجاز قرآن ـ استاد علامه طباطبایی با ویراسته علیرضا میرزاحمد ـ چاپ بنیاد علمی علامه ـ مرکز نضر رجا ـ اسفند 1362

 

1 درآمدی بر تفسیر علمی . محمد علی رضایی اصفهانی . نشر اسوه

 

1-از یک فروم داشتن یا بودن . ترجمه علی اکبر فولادوند چاپ ...

 

3 به نقل از کتاب در آمدی بر فلسفه دین و کلام جدید . ص 42

 

۱ زنبور عسل . موریس متر لینگ . به نقل کتاب قرآن و طبیعت . بی آزار شیرازی

2 توصیه مفضل ←

1 قرآن و طبیعت – بی آزار شیرازی

2 زنبور عسل . موریس متر لینگ

 

1 احیاء العلوم . غزالی

 

1 معماری حیوانات ←

2 معماری حیوانات ص 124

 

1 برگردان . احسان اشرفی .  [e-mail]